Historia

ZARYS HISTORII NOWEGO MIASTECZKA

SPISANY PRZEZ JACKA ZAWIŚLAKA

 

Wiele jest pytań dotyczących przeszłości naszego miasta, Nowego Miasteczka,                    z którymi musi zmierzyć się historyk. Pierwsze z nich to kiedy miasto powstało? Najprościej odpowiedzieć, że w XIII wieku, ale gdy chodzi o dokładną datę następuje trudność. Dokument nadania praw miejskich przez księcia głogowskiego Henryka III nie zachował się. Prawdopodobnie nigdy nie został wydany. Najwcześniejszy, znany dokument mówiący już o Nowym Miasteczku jako  mieście pochodzi z 22 lutego 1296 roku, co oznacza, że prawa miejskie dla miasta zostały wydane przed tą datą. W roku 1996 powyższą datę wzięto pod uwagę określając uroczystość 700 rocznicy powstania miasta.

Drugim pytaniem, na które warto odpowiedzieć to, dlaczego powstało Nowe Miasteczko?  Tu możemy pokusić o pełniejszą odpowiedź. Po pierwsze – bo taka była wola książąt głogowskich. Po drugie – bo znaleziono dogodne dla rozwoju miasta położenie nad Białą Wodą obok starej osady Lindau. Po trzecie – bo wyznaczonym na powstanie miasta terenie przecinały się szlaki handlowe.

 

I trzecie pytanie podstawowe – skąd wzięła się nazwa Nowe Miasteczko? Aktualne badania potwierdzają tezę, że nazwa „nowe” jest związana z lokowaniem miasta obok „starej” osady w Gołaszynie (Lindau).                                                                                                                                         W 1386r. Nowe Miasteczko przeszło we władanie prywatnych właścicieli. Początkowo był to rycerski ród Wirsingów, a następnie Bergów i Tuchilsdorfów, Knobelsdorfów                       i Haugwitzów. W 1516 Nowe Miasteczko w raz z majątkiem otyńskim zostaje zakupione przez Rechenbergów, których siedziba rodowa znajdowała się w pobliskim Borowie Polskim (Windischborau).

W okresie średniowiecza i renesansu miasto przeżywało pomyślne czasy. Mieszkańcy trudnili się handlem i rzemiosłem, a otoczone murami Nowe Miasteczko zapewniało im bezpieczeństwo. Kościół Marii Magdaleny, kościół św. Konrada i miejski ratusz były chlubą miasta.

Ten w miarę spokojny okres został przerwany wojną trzydziestoletnią 1617-1648. Był to czas, w którym mieszczanie co chwilę gasili pożary, zmagali się ze stacjonującymi w mieście oddziałami aż wreszcie padli ofiarą epidemii dżumy.

W 1649 roku miasto po raz kolejny zmieniło właścicieli. Zostali nimi tym razem Jezuici – zakonnicy z Otynia (Deutsch Wartenberg).

Do początku XVIII w. Jezuici podnosili z upadku miasto. Odbudowali wiele zniszczonych obiektów, w tym kościół i ratusz. I prawdopodobnie dodali do herbu miejskiego krzyż.

W 1776 miasto weszło w skład państwa pruskiego. Po latach prześladowań wrócili do miasta ewangelicy. W 1742 roku wybudowali oni w mieście małą kaplicę, a  w latach 1783-1785 zbór, do którego w latach 1887-1888 dobudowano wieżę. Mieszkańcy wspierani byli w swoich inwestycjach przez króla Prus Fryderyka Wielkiego, który w1759 osobiście gościł w Nowym Miasteczku. Z jego inicjatywy rozpoczęto na okolicznych polach sadzić ziemniaki.

W 1787 roku król pruski Fryderyk  Wilhelm II sprzedaje majątek Wartenberg, w składzie którego było Nowe Miasteczko, księciu żagańskiemu Piotrowi Bironowi. Miasto w rękach Birona, a następnie jego córki księżnej Doroty de Talleyrand-Perigord pozostaje aż do 1850r., kiedy to zniesiono prywatną własność miast.

Początek XIX w. dla miasta, to znowu nieszczęścia. Powódź, a następnie przemarsze wojsk napoleońskich spowodowały wielkie zniszczenia. Dopiero po 1815 roku miasto ponownie rozwija się. Powstaje poczta i stajnia dyliżansowa, straż pożarna, droga z Wrocławia do Berlina przez miasto. Rozwija się szkolnictwo, rzemiosło. Powstaje bank, uruchomiona zostaje linia kolejowa. Początek XX w. to dalszy rozwój: powstaje mleczarnia, kopalnia węgla brunatnego „Matylda”, ochronka dla dzieci, ogródki działkowe.

W okresie I wojny światowej wiele zmobilizowanych mężczyzn poległo na froncie. Ich nazwiska upamiętniono na tablicy pamiątkowej w zborze i kościele katolickim.

Rok 1919 to doprowadzenie prądu do miasta. W kolejnych latach z tartaku firma Koblitz organizuje fabrykę mebli. W tym czasie powstają też 3 cegielnie. W 1931 zostaje otwarta nowa szkoła dla katolików i ewangelików oraz miejskie kąpielisko.

Okres niemieckiej historii zamyka II wojna światowa. Tragiczny los spotkał uwikłanych w historię mieszkańców miasta. Uciekali przed zbliżającą się Armią Czerwoną.

Niewielu z nich pozostało w swoich domach po 13 lutego 1945r., kiedy to Armia Czerwona zdobyła bez wystrzału miasto. Traumatyczny los spotkał tych co pozostali. W kolejnych latach nieliczni już  Niemcy, zostali zmuszeni do opuszczenia miasta.

Nowe Miasteczko, opanowane przez grupę radzieckich żołnierzy, a także przez polskich szabrowników, zostało w chwilę po wyzwoleniu ograbione z całego dorobku niemieckich pokoleń.

Jeszcze w tym samym roku po skończeniu wojny i decyzjach aliantów zmieniła się granica. Do miasta przybyli osadnicy z Wielkopolski, a następnie Polacy wypędzeni przez Rosjan ze wschodnich stron II Rzeczypospolitej. W 1946 roku miasto zamieszkiwało już wielu osadników. Przybyli tu dosłownie ze wszystkich stron przedwojennej Polski. Dotarła tu także część zdemobilizowanych żołnierzy i reemigrantów, głownie z Francji. Rozpoczęła się trudna adaptacja do życia na nowym. Wielu nie wierzyło, że tu zostanie… Powoli z biegiem czasu organizowano normalne życie.  Uruchomiono fabrykę mebli, zakłady rzemieślnicze, sklepy, kino, restauracje. Otwarto kościół, uruchomiono szkołę. Zapał i inicjatywa osadników sprawiła, że rozpoczęto budowanie społeczności lokalnej, co jest zasługą wszystkich,  którzy pokochali to miejsce na ziemi…

 

Gołaszyn

Kościół pod wezwaniem św. Marcina wzmiankowany w 1225 roku. Powstał w drugiej połowie XIII w. murowany z kamienia polnego, z jedna nawą i węższym zamkniętym trójbocznie prezbiterium od wschodu. Do prezbiterium przylega kruchta od południa i zakrystia od północy, do nawy wieża od zachodu. Nawa przekryta drewnianym stropem z barokowa polichromia, prezbiterium sklepieniem sieciowym (XVI w.) Nadbudowa wieży i przybudówki od południa pochodzą z 1883 roku. Wyposażenie wnętrza barokowe. Całość otacza mur kamienny wzniesiony prawdopodobnie w XV w.

 

Krzyż Kamienny z Gołaszyna

Krzyż wykonany ze zlepieńca w formie krzyża św. Antoniego o wymiarach 69 x 50 x 21 cm. Nie jest znana data ani powód powstania tego krzyża. Możliwe, że pochodzi on z późnego średniowiecza. Jest to jednak hipoteza nie poparta żadnymi dowodami. Datowanie utrudnia również bardzo prosta forma krzyża, nieposiadającego cech stylowych, pozwalających na przybliżone datowanie metodą analizy porównawczej. Przypuszczenie, że jest to tzw. krzyż pokutny również nie opiera się na żadnych dowodach lecz jest wynikiem nieuprawnionego założenia, że wszystkie kamienne monolitowe krzyże, nieznanego wieku i pochodzenia, są krzyżami pokutnymi.

 

Popęszyce

Wybudowaną na początku XIV w. świątynie wzmiankowano w dokumentach po raz pierwszy w 1376 roku. Wielokrotnie był przebudowywany. W XV w. dostawiono zakrystię, w XVI-XVII w. zbudowano kruchtę. Około 1850 roku dach nadbudowano drewnianą wieżą. Zawieszono w niej dwa dzwony, z których starszy pochodził z 1471 roku, co może świadczyć o istnieniu obok kościoła dzwonnicy, która uległa zniszczeniu w XIX wieku. Oba dzwony zostały zarekwirowane w 1917 roku na potrzeby wojenne. W XVI w. kościół przejściowo należał do protestantów. Na początku XXI wieku wyremontowano wnętrza i elewacje, zmieniono też pokrycie dachu i zlikwidowano kamienne ogrodzenie. Obecnie jest kościołem filialnym parafii z Nowego Miasteczka.

Gotycki kościół powstał na niewielkim wznieś cieniu. Murowany z kamienia i cegły, orientowany. Pierwotnie składał się z nawy i pięciokątnego prezbiterium wzmocnionego kilkoma skarpami. Od północy do prezbiterium dobudowana zakrystię, do nawy od południa dostawiono kruchtę. Nawa nieznacznie szersza od prezbiterium. W zachodniej części połać dwuspadowego dachu przebija kwadratowa drewniana wieża nakryta dachem namiotowym. Okna ostrołukowe. Wewnątrz zachował się gotycki tryptyk ołtarzowy Mistrza z Gościszowic, oraz renesansowy bogato zdobiony nagrobek rodziny Bartsch.

 

Borów Polski

Nieopodal zamku na wzgórzu otoczonym murem stoi kościół pw. św. Klemensa. Według tradycji kościół istniał tu już w 1414 roku, obecny wzniesiony został na jego miejscu przez Rechenbergów w XV w. Gruntownej przebudowy dokonano ok. połowy XVI w. W XVII w. od strony północnej postawiono kaplicę pw. św. Anny. Liczne gotyckie rzeźby z wyposażenia kaplicy znajdują się w Muzeum Ziemi Lubuskiej.